27.03.2016 : Ludy Arktyki

1

Ludy Arktyki

Co widzisz oczami wyobraźni słysząc hasło Arktyka? Pokryte śnieniem, ciche pustkowia, płaskie przestrzenie od czasu do czasu zakłócane przez przebiegające niedźwiedzie polarne. Zapewne kojarzysz ją również ze spektakularnymi, arktycznymi samotnikami – lodowcami. Prawda, że w ten stereotypowy sposób postrzegana jest Arktyka? Jednakże, pośród owych obszarów, znajduje się również rdzenna ludność ze swoją własną historią i kulturą. Z tego względu, naszą wizualizację obrazu odwiecznie zimowej pustyni, należy zapełnić obecnością i aktywnością autochtonów.

W rzeczywistości Arktyka jest ogromnym obszarem wchodzącym z skład północnych rejonów Rosji, Półwyspu Fennoskandzkiego, Grenlandii, Alaski oraz Kanady. To, co łączy wszystkie ludy Arktyki, to zmaganie się od tysiącleci z ekstremalnymi warunkami atmosferycznymi. Ich tradycja jest mocno osadzona w myślistwie i pasterstwie. Współcześnie wiele społeczności nadal jest uzależnionych od utrzymywania się na sposób właściwy swym przodkom. Jest to związane z morskimi i słodkowodnymi obszarami ich działalności oraz
z hodowlą zwierząt (głównie jeleniowatych)[1].

Wbrew pozorom Arktyka jest niezwykle różnicowanym kulturowo rejonem świata. Alaskę zamieszkują głównie Inuici oraz Aleuci. Północne rejony Rosji kulturowo związane są z Ewenkami, Czukczami, Nieńcami, Jukagirami oraz Ewenami. Grenlandia jest ojczyzną ludów Kalaallit oraz Inughuit. Z kolei Kanadę zamieszkują między innymi Inuici. Natomiast rdzenną ludność Fennoskandii stanowią Samowie.

2

Inuici przebywają przede wszystkim w północnych rejonach Kanady, Alaski oraz Grenlandii. Etnonim zawiera w sobie bardziej szczegółowe określania, mianowicie, ludność określającą się, jako Inuvialuit, Kalaallit oraz Iit ect[2]. Powszechnie znani są również pod (obecnie uważanym za pejoratywnym), określeniem Eskimosi. Jednakże nie jest prawdą, aby to słowo oznaczało jedzących surowe mięso – odnosi się raczej do inuickiego rodzaju obuwia[3]. Postrzegane jest ono jako obraźliwe z tego względu, iż zostało im nadane przez obcych ludzi z Europy, na co rdzenna ludność nie miała większego wpływu. Z drugiej strony, określenie to jest stosowane przez rdzenną ludność Alaski (na przykład jesteśmy Eskimosami Yupik)[4]. W innych rejonach arktycznych, autochtoni określają swoją tożsamość przez połączenie słowa Innuit z nazwą swego zamieszkania[5]. Z kolei na Grenlandii wyróżnia się Inughuitów (północny zachód), Iitów (wschód) oraz Kalaaitów (stanowiących większość – zachód i południe wyspy)[6]. Ich przodkowie – Innuici Thule oraz Dorset – przybyli prawdopodobnie z Azji Centralnej, przekraczając Cieśninę Beringa, zasiedlili tereny współczesnej, południowo-wschodniej Alaski, a następnie rozprzestrzenili się na jej północnych obszarach[7]. Wkrótce przedostali się na arktyczne rejony Kandy i następnie część z nich zadomowiła się na obszarze Grenlandii. Obecnie, część Inuitów zamieszkuje również obszar Półwysep Czukocki w Rosji. Pierwsze kontakty z nie-Inuitami miały charakter względnie pokojowy, opierający się głównie na handlu. Natomiast w XVIII wieku wśród Inuitów rozpoczęto działalność norweskich misjonarzy. Dania w tym okresie zainteresowała się Grenlandią – zarówno na płaszczyźnie politycznej, handlowej jak i religijnej (misjonarskiej)[8].  W tym samym wieku, w sprawy Inuitów zaangażowała się Rosja – car Piotr Wielki, wydał rozkaz nawiązania kontaktów handlowych z ludnością z rejonów dzisiejszej Alaski[9].  W XIX wieku, na wodach Arktyki, pojawili się pierwsi wielorybnicy (głównie szkocie statki z wielokulturową załogą)[10]. Największe zmiany w egzystencji Inuitów, wiązały się z działalnością wysłanników z USA, Kanady i Danii[11].

3

Kolejnym ludem zamieszkującym obszar Arktyki są Czukczowie oraz ludność Jupiit. Zamieszkują głównie tereny dzisiejszego Czukockiego Okręgu Autonomicznego w Federacji Rosyjskiej. Zarówno Czukczowie jak i ludność Jupiit, byli animistami – wierzyli, iż każdy element przyrody jest żywy i posiada duszę. Głównym elementem egzystencji ludów zamieszkujących wybrzeża, były polowania na ssaki morskie (morsy, foki, wieloryby grenlandzkie)[12]. Również kobiety uczestniczyły w polowaniach, zwłaszcza, gdy do tego zajęcia brakowało ochotników wśród mężczyzn[13]. W regionach tundrowych, ludność skupiała się głównie na hodowli reniferów[14].

Pierwsze kontakty z obcymi miały miejsce w XVII wieku. Najpierw pojawili się Kozacy, którzy poszukiwali nowych możliwości wzbogacenia się, a następnie z podobnymi zamiarami, przybywali kupcy z obszaru dzisiejszych Stanów Zjednoczonych[15]. Z kolei na przestrzeni XVIII wieku, rdzenna ludność była zmuszona do stawiania zaciętego oporu Rosjanom, którzy chcieli ich sobie podporządkować[16]. Tym samym, Czukczowie zyskali sławę nieustraszonego i dzielnego ludu. Dopiero w XX wieku, w całości zostali włączeni pod jurysdykcję rosyjską[17]. W drugiej połowie XX wieku, w rezultacie upadku ZSRR, nadarzyła się sposobność uzyskania większych swobód. Mianowicie w 1990 roku ustanowiono autonomię społeczności Czukczów w obrębie Rosji.

4

Inną rdzenną ludnością należącą do obszaru północnej Skandynawii są Samowie. Lud ten bardziej jest znany, jako Lapończycy, jednakże to określenie ma charakter pejoratywny. Przodkowie współczesnych Samów, zajmowali się głownie łowiectwem, z czasem jednak skupili się na hodowli reniferów. W przeszłości utrzymywali kontakty handlowe ze stopniowo napływającymi na ich tereny, Wikingami[18]. Z kolei na przestrzeni XVI i XVII wieku, pojawili się pierwsi misjonarze, skutecznie wprowadzający animistów-Samów w chrześcijańskie niuanse. Od tego czasu, rdzenna ludność północy, była dyskryminowana a powszechnie utrwaliły się na ich temat negatywne stereotypy. Dopiero w II połowie XX wieku, nastąpiła zmiana, gdyż kwestia samska, stała się bardziej znana opinii publicznej, dzięki nagłośnieniu ich protestów[19]. Obecnie Samowie cieszą się autonomią na polu kultury i języka. Inne, administracyjne kwestie są zależne od państw, które narzuciły im swe granice.

Współcześnie tajemnicami Arktyki coraz częściej interesuje się polityczny, głównie rosyjski establishment. Jest to związane z potencjalnymi zyskami z pokładów gazu i ropy, co z pewnością niekorzystnie wpłynie na sytuację rdzennych mieszkańców Arktyki. Polityczne wpływy sięgają również planów rozbudowy Północnego Szlaku Morskiego oraz infrastruktury militarnej[20]. Jak na tym polu chłodnej rywalizacji odnajdzie się człowiek[21]?

[1] Arctic Alpine Ecosystems and People in a Changing Environment, eds. R. Kallenborn,  I. Tombre, E. N. Hegseth, S. F. Petersen, A. H. Hoel, Springer, Berlin, Heidelberg 2007, s. 20.

[2] P. R. Stern, Historical Dictionary of the Inuit, Scarecrow Press, Maryland, Toronto, Oxford, Lanham 2004,
s. 2.

[3] Tamże.

[4] Tamże.

[5] Tamże.

[6] Tamże.

[7] Tamże s. 1

[8] Tamże, s. 6.

[9] Tamże.

[10] Tamże, s. 5.

[11] P. R. Stern, Daily Life of the Inuit, Greenwood, Santa Barbara, Denver, Oxford 2010, s. XVIII.

[12] Tamże, s. 20.

[13] Tamże.

[14] Tamże.

[15] Endangered Peoples of the Arctic: Struggles to Survive and Thrive, red. M.M.R. Freeman, Greenwood Press, Westport, London 2000,  s. 19.

[16] Tamże, s. 19.

[17] Tamże.

[18] T. A. DuBois, Nordic Religions in the Viking Age, University in Pennsylvania Press, Philadelphia 1999, s. 27.

[19] V. Alia, S. Bull, Media and Ethnic Minorities, Edinburgh University Press, Edinburgh 2005, s. 97.

[20] Opinia: w przypadku konfliktu między Rosją a USA głównym teatrem walk będzie Arktyka, źródło: http://pl.sputniknews.com/swiat/20151214/1628392/rosja-usa-arktyka.html#ixzz43iggRVFU, [data dostępu: 21.03.16]

[21] A. Druszcz, Arktyka-nowe pole chłodnej rywalizacji?, źródło: http://www.psz.pl/127-unia-europejska/anna-druszcz-arktyka-nowe-pole-chlodnej-rywalizacji, [data dostępu: 23.03.16]

Mariola Pawełko